Jedną z najstarszych prób systematycznego opisu ludzkiej osobowości była teoria temperamentów Hipokratesa i Galena. Zauważyli oni, że ludzie różnią się między sobą w sposobie reagowania na bodźce, przeżywania emocji i funkcjonowania w relacjach. Choć ich biologiczne założenia, oparte na teorii czterech humorów, nie przetrwały próby czasu, sam sposób myślenia o osobowości okazał się zaskakująco trwały.
Hipokrates – osobowość jako równowaga
Hipokrates, uznawany za ojca medycyny, patrzył na człowieka w sposób holistyczny. Nie oddzielał ciała od psychiki, zakładając, że stan fizyczny i emocjonalny są ze sobą ściśle powiązane. Według niego zdrowie – zarówno somatyczne, jak i psychiczne – zależało od równowagi czterech podstawowych „soków – humorów” ustrojowych: krwi, żółci żółtej, żółci czarnej oraz flegmy.
Zaburzenie tej równowagi miało prowadzić nie tylko do chorób, ale również do określonych wzorców zachowań i emocji. W tym sensie osobowość była naturalnym efektem funkcjonowania organizmu, a nie wynikiem moralnych ocen czy słabości charakteru. To podejście stanowiło przełom – po raz pierwszy ludzkie różnice zaczęto tłumaczyć w sposób systematyczny i neutralny.
Teoria temperamentów według Hipokratesa
Na gruncie teorii humorów Hipokrates wyłonił podział na cztery temperamenty: sangwinik, choleryk, melancholik oraz flegmatyk.
Sangwinik był postrzegany jako osoba energiczna, towarzyska i spontaniczna, kojarzona z przewagą krwi. Charakteryzował się szybkim reagowaniem na bodźce, łatwością w nawiązywaniu kontaktów oraz optymistycznym nastawieniem. Jednocześnie opisywano go jako mniej konsekwentnego w działaniu, skłonnego do powierzchowności i szybkiego tracenia zainteresowania.
Choleryk, u którego dominowała żółć żółta, był postrzegany jako osoba impulsywna, ambitna i silnie emocjonalna. Charakteryzowała go dynamika działania, zdecydowanie oraz skłonność do przyjmowania ról przywódczych, co sprzyjało szybkiemu podejmowaniu decyzji. Jednocześnie ten typ temperamentu wiązał się ze zwiększoną podatnością na napięcie, frustrację i gwałtowne reakcje emocjonalne, w tym gniew.
Melancholik, związany z przewagą czarnej żółci, wyróżniał się wrażliwością, refleksyjnością i skłonnością do głębokiego przeżywania emocji. Był osobą dokładną, sumienną i lojalną, jednocześnie podatną na smutek, lęk oraz wycofanie, co mogło utrudniać szybkie podejmowanie decyzji i inicjatywę w działaniu.
Flegmatyk, u którego dominowała flegma, reprezentował spokój, stabilność i opanowanie emocjonalne. Działał wolniej, ale konsekwentnie, ceniąc przewidywalność i unikając konfliktów. Jego ostrożność i wyważone reakcje zapewniały stabilność otoczeniu, choć czasem ograniczały inicjatywę i ekspresję w działaniu.
Teoria temperamentów Galena
Choć w języku potocznym najczęściej mówi się o czterech temperamentach – sangwiniku, choleryku, melancholiku i flegmatyku – to Galen z Pergamonu rozwinął tę typologię jeszcze dalej. W swoim klasycznym dziele De temperamentis opisał dziewięć temperamentów, tworząc bardziej złożoną matrycę różnic indywidualnych.
Galen zaczął od hipokratesowskich humorów (krwi, żółci żółtej, czarnej żółci i flegmy), ale dodał do tego jakości: gorąco‑zimno oraz wilgotność‑suche – inspirowane klasyczną kosmologią Arystotelesa. Kombinacje tych jakości pozwalały opisać nie tylko cztery „czyste” typy, ale także ich mieszane warianty oraz jedną idealnie zrównoważoną konfigurację.
Temperamenty podstawowe-czyte (dominacja jednej jakości)
- Sangwinik – to osoba żywa i pełna energii, która łatwo wchodzi w relacje, szybko reaguje na sytuacje i odnajduje się w towarzystwie.
- Choleryk – typ dynamiczny, zdecydowany i ukierunkowany na działanie, czasem impulsywny i łatwo wpadający w gniew.
- Melancholik – osoba melancholijna, analityczna i wrażliwa, z tendencją do zamartwiania się i wycofania.
- Flegmatyk – charakteryzuje się spokojem, opanowaniem i stabilnością reakcji, działa powoli, lecz konsekwentnie,
Temperamenty mieszane (kombinacje jakości)
- Ciepło‑wilgotny (blisko sangwinika) – osoba energiczna i elastyczna, ale z większą zdolnością do adaptacji niż czysty sangwinik.
- Ciepło‑suchy (blisko choleryka) – charakter zdecydowany i aktywny, ale z większą kontrolą nad impulsywnością.
- Zimno‑suchy (blisko melancholika) – typ refleksyjny i zdystansowany, bardziej uporządkowany i skoncentrowany niż typowy melancholik.
- Zimno‑wilgotny (blisko flegmatyka) – stabilny i zrównoważony, lecz z większą otwartością na zmiany i empatią niż „czysty” flegmatyk.
Temperament zrównoważony (idealny) – na środku tej matrycy Galen umieścił temperament zrównoważony, w którym żadna z jakości nie dominuje nad innymi. Był to model osoby o względnie harmonijnie połączonych cechach: umiarkowanej energii, stabilnych emocjach i zdolności adaptacyjnych.
Jak teoria temperamentów Galena wypada wobec współczesnej Wielkiej Piątki
Choć teoria temperamentów Galena dotyczy głównie ogólnego stylu emocjonalnego i reaktywności, można ją częściowo przybliżyć do współczesnych cech psychologicznych, takich jak wymiary modelu Wielkiej Piątki (Big Five). Dzięki temu łatwiej zrozumieć, jak klasyczne temperamenty przekładają się na współczesne wzorce osobowości i zachowania w codziennym życiu:
- Sangwinik → wysoka ekstrawersja, niska neurotyczność
- Choleryk → wysoka ekstrawersja, wyższa neurotyczność
- Melancholik → niższa ekstrawersja, wyższa neurotyczność
- Flegmatyk → niższa ekstrawersja, niższa neurotyczność
Choć minęły wieki od czasów Hipokratesa i Galena, ich próby zrozumienia ludzkiego charakteru wciąż inspirują. Dziewięć temperamentów Galena pokazuje, że ludzkie różnice są złożone, a każdy styl emocjonalny i zachowaniowy ma swoje miejsce w pełnym spektrum osobowości. To nie tylko ciekawostka historyczna – to fundament, na którym powstały współczesne modele psychologiczne, takie jak Big Five.
Dziś możemy spojrzeć na te klasyczne typy z nowej perspektywy: jako pierwsze narzędzie do mapowania różnorodności ludzkich reakcji, energii i sposobów działania. Od starożytnych humores po współczesne badania – sedno pozostaje to samo: człowiek jest skomplikowany, a różnorodność jego temperamentu daje nam klucz do lepszego zrozumienia siebie i innych.
