Czy zdarza Ci się wpadać w te same sytuacje, które kończą się frustracją, smutkiem albo poczuciem „znowu to samo”? To może być znak, że działasz pod wpływem tzw. schematów – czyli utrwalonych nawyków myślenia i zachowania, które czasem wcale nam nie służą. Terapia schematów to taka trochę podróż w głąb siebie, która pomaga zrozumieć, skąd biorą się te powtarzające się wzorce i jak je zmienić na lepsze. Brzmi poważnie? Spokojnie, to naprawdę metoda dla każdego, kto chce trochę więcej spokoju i radości w życiu.
Czym jest terapia schematów
Terapia schematów została opracowana w latach 1990-1999 przez Joffrey E. Young i jego współpracowników . Young, jako terapeuta poznawczo – behawioralny, zauważył, iż niektórzy pacjenci nie reagują na metody stosowane w tej terapii. Postanowił coś z tym zrobić. I tak w jego głowie zaczynał powolutku kiełkować nowy nurt. Nurt w dużej mierze oparty na bazie już istniejących, ale jakże przynoszący dużą zmianę w psychoterapii. Terapia schematów poszerzyła nieco niektóre metody terapii poznawczej, sięgnęła również do psychodynamicznych źródeł oraz do innych terapii, m.in. terapii Gestalt. Wyłoniła się z integracji tego , co najlepsze, tego co najbardziej odpowiada głębiej zaburzonym pacjentom.
Terapia schematów, jak wyżej już lekko zarysowano, dedykowana jest dla pacjentów głębiej zaburzonych, pacjentów z zaburzeniami osobowości. Nie oznacza to wcale, że nie działa na pacjentów w depresji czy pacjentów lękowych. Terapia schematów może być wykorzystywana w leczeniu różnych problemów klinicznych. Depresji, lęku, zaburzeń odżywiania czy w terapii par – zauważono znaczną poprawę ogólnego stanu zdrowia po jej przeprowadzeniu. Pomocna jest również w resocjalizacji oraz u osób zmagających się z różnego rodzaju uzależnieniami.
Terapia schematów – droga do głębokiej zmiany i uzdrowienia emocjonalnego
Terapia schematów może być krótko, średnio i długoterminowa, wszystko zależy od każdego indywidualnego przypadku, od głębokości zakorzenionych problemów osobowościowych. Sięga do naszych najwcześniejszych wspomnień, gdyż to właśnie we wspomnieniach z dzieciństwa widzi cały problem w rozwoju zaburzeń.
Terapeuta prowadząc terapię działa w sposób „ustrukturyzowany i systematyczny”. Rozpoczyna od wypełnienia wspólnie z klientem określonych kwestionariuszy, które mają określić jakimi schematami posługuje się klient. Terapeuta nie jest biernym obserwatorem, ale aktywnie uczestniczy razem z klientem w terapii i pomaga mu zrozumieć jego „style radzenia sobie” . Oboje dążą do „uleczenia schematu” – co tak naprawdę oznacza istotną zmianę w odczuwanych emocjach, w myśleniu i zachowaniu klienta.
Jak napisał sam Young – „terapia schematów jest niezwykle współczująca i humanistyczna” . Zaburzenie nie jest odbierane jako patologia, która z góry określa człowieka. Klienci nie są obwiniani za swoje „objawy”, ale empatycznie i z pełnym zrozumieniem, a nawet z rodzicielską troską prowadzeni za rękę i konfrontowani ze swoimi największymi życiowymi demonami. I dlatego też w terapii schematów tak istotne w leczeniu jest zbudowanie dobrej relacji terapeuta – klient.
Wczesne nieadaptacyjne schematy
W terapii schematów mamy do czynienia z wieloma pojęciami, m. i n: wczesne nieadaptacyjne schematy, style radzenia sobie czy tryby schematów. Poniżej pokrótce postaram się je opisać.
Wczesne nieadaptacyjne schematy to wzorce określonych zachowań, które wywodzą się z dzieciństwa, najczęściej z negatywnych lub traumatycznych doświadczeń. Są one nieświadomie powtarzane w codziennym życiu i zwykle prowadzą do szkodliwych skutków. Mają wpływ na to, co dana osoba czuje, myśli oraz jak się zachowuje. Schematy te najczęściej powstają na skutek niezaspokojenia podstawowych potrzeb emocjonalnych.
Terapia schematów wyróżnia 18 podstawowych modeli schematów, które są pogrupowane w 5 głównych kategorii, zwanych także „obszarami schematów”. Do tych obszarów należą:
- Rozłączenie i odrzucenie
- Osłabiona autonomia i brak dokonań
- Uszkodzone granice
- Nakierowanie na innych
- Nadmierna czujność i zahamowanie
W każdym z tych obszarów niezaspokojonych potrzeb emocjonalnych, wyróżniamy poszczególne schematy.
Rozłączenie i odrzucenie
Ten obszar obejmuje schematy związane z przekonaniem, że nasze podstawowe potrzeby emocjonalne, takie jak miłość, akceptacja i bezpieczeństwo, nie zostaną spełnione. Osoby z tymi schematami często czują się samotne, odrzucone lub niekochane. Mogą doświadczać lęku przed bliskością lub trudności w zaufaniu innym. Wyróżniamy tu schemat:
- Opuszczenie/ Niestabilność więzi
- Nieufność/ Skrzywdzenie
- Deprywacja emocjonalna
- Wadliwość/ Wstyd
- Izolacja społeczna/ Wyobcowanie
Osłabiona autonomia i brak dokonań
Schematy z tej kategorii dotyczą poczucia braku samodzielności, kompetencji i pewności siebie. Osoby je posiadające mogą uważać, że są zależne od innych, nieporadne lub niezdolne do osiągnięcia sukcesu w życiu. Często mają obawy związane z porażką, odrzuceniem czy brakiem kontroli nad własnym życiem. Obejmuje takie oto schematy:
- Zależność/ Niekompetencja
- Podatność na zranienie i zachorowanie
- Uwikłanie emocjonalne
- Porażka
Uszkodzone granice
Schematy w tym obszarze dotyczą trudności z utrzymaniem zdrowych granic osobistych – zarówno w relacjach, jak i wobec samego siebie. Mogą objawiać się nadmiernym poświęcaniem się dla innych, brakiem asertywności, czy też trudnościami w wyrażaniu własnych potrzeb i emocji. Obejmuje takie oto schematy:
- Roszczeniowość/ Wielkościowość
- Niedostateczna samokontrola
Nakierowanie na innych
Ten obszar skupia się na nadmiernym podporządkowaniu się oczekiwaniom i potrzebom innych ludzi, kosztem własnych pragnień. Osoby z tymi schematami często starają się za wszelką cenę zadowolić innych, boją się konfliktów i odrzucenia, co prowadzi do zaniedbywania siebie. Obejmuje takie oto schematy:
- Podporządkowanie się
- Samopoświęcenie
- Poszukiwanie akceptacji i uznania
Nadmierna czujność i zahamowanie
Schematy z tej kategorii charakteryzują się silnym wewnętrznym napięciem, lękiem przed popełnieniem błędu lub utratą kontroli. Osoby je mające często są perfekcjonistami, krytycznymi wobec siebie i innych, a także hamują spontaniczność i naturalne emocje, aby uniknąć kłopotów. Obejmuje takie oto schematy:
- Negatywizm
- Zahamowanie emocjonalne
- Nadmierne wymagania
- Bezwzględna surowość
Nieadaptacyjne style radzenia sobie
Każdemu schematowi odpowiadają określone reakcje „radzenia sobie” – czyli sposoby, w jakie próbujemy zmniejszyć wpływ schematu na nasze emocje i codzienne funkcjonowanie.
Terapia schematów wyróżnia trzy nieadaptacyjne style radzenia sobie:
- Podporządkowanie się schematowi
W tym stylu nie podejmujemy walki ze schematem, lecz akceptujemy go takim, jaki jest. Oznacza to, że pozwalamy schematowi kierować naszym zachowaniem i emocjami, często rezygnując z własnych potrzeb, by uniknąć konfliktu lub odrzucenia. - Unikanie schematu
Tutaj staramy się omijać sytuacje, które mogłyby wywołać aktywność schematu i towarzyszące mu negatywne emocje. Choć może to dawać chwilową ulgę, unikanie ogranicza nasze życie i utrudnia prawdziwe zmiany. - Nadmierna kompensacja
Ten styl polega na aktywnej walce ze schematem poprzez intensywne działania, myśli lub słowa, które mają go zneutralizować. Może to przejawiać się np. w nadmiernym perfekcjonizmie, przesadnej kontroli lub zachowaniach kompulsywnych, które mają przeciwdziałać negatywnym skutkom schematu.
Tryby schematów
Tryby schematów to szybko zmieniające się stany emocjonalne oraz sposoby radzenia sobie ze schematami. Terapia schematów wyróżnia 10 podstawowych trybów, które są pogrupowane w 4 główne kategorie.
Tryby dziecięce – to emocjonalne i impulsywne stany, w których dominują uczucia zranienia, samotności, złości czy frustracji, często związane z niezaspokojonymi potrzebami z dzieciństwa.
- Wrażliwe Dziecko
- Złoszczące się Dziecko
- Impulsywne/ Niezdyscyplinowane Dziecko
- Szczęśliwe Dziecko
Nieadaptacyjne tryby radzenia sobie
- Uległy Poddany
W tym trybie osoba podporządkowuje się innym, rezygnując z własnych potrzeb i uczuć, aby uniknąć konfliktów, odrzucenia lub kary. Charakteryzuje się poczuciem bezradności i brakiem asertywności. - Odłączony Obrońca
Ten tryb polega na emocjonalnym wycofaniu i izolacji od trudnych uczuć oraz sytuacji. Osoba w tym stanie unika kontaktu z własnymi emocjami, co daje chwilową ulgę, ale utrudnia prawdziwe przeżycie i rozwiązanie problemów. - Nadmierny Kompensator
W tym trybie osoba intensywnie walczy ze swoimi schematami, często przejawiając zachowania przesadne, kontrolujące lub dominujące. Nadmierna kompensacja może prowadzić do konfliktów oraz napięć zarówno wewnętrznych, jak i w relacjach z innymi.
Nieadaptacyjne tryby rodzicielski zwane – reprezentują wewnętrzne głosy krytyczne lub opiekuńcze, które naśladują postawy rodziców lub innych ważnych osób z dzieciństwa. Mogą przyjmować formę surowego, osądzającego „Rodzica Krytycznego” albo troskliwego, wspierającego „Rodzica Opiekuńczego”.
Tryb Zdrowego Dziecka – tryb najbardziej pożądany, do którego się dąży w trakcie terapii . To najbardziej dojrzały i zrównoważony tryb, w którym dana osoba potrafi zdrowo regulować emocje, nawiązywać satysfakcjonujące relacje i podejmować konstruktywne decyzje. Jest celem terapii schematów – wspiera integrację i uzdrowienie innych trybów.
Terapia schematów a terapia poznawczo-behawioralna
Terapia schematów i terapia poznawczo-behawioralna są do siebie bardzo zbliżone. W obu podejściach porusza się kwestie schematów oraz trybów. Obie zgadzają się, że przeżycia z dzieciństwa mają istotny wpływ na kształtowanie się osobowości. Jednak terapia poznawcza nie poświęca im zbyt wiele uwagi, podczas gdy terapia schematów bada te przeżycia szczegółowo. W obu nurtach kładzie się nacisk na zmianę przekonań i schematów, rozpoznawanie myśli oraz naukę nowych, bardziej przystosowawczych zachowań. Terapeuta w obu terapii jest aktywny i współuczestniczy w procesie terapeutycznym razem z klientem.
Istnieją również różnice między tymi dwoma podejściami. Terapia schematów rozpoczyna się od badania podstawowych schematów klienta, natomiast terapia poznawcza koncentruje się początkowo na rozpoznawaniu myśli automatycznych, a dopiero później – po pewnym czasie – przechodzi do głębszych przekonań. W terapii poznawczej skupia się na bieżących problemach, podczas gdy terapia schematów bardziej koncentruje się na ich przyczynach, doświadczeniach z dzieciństwa oraz utrwalonych na ich podstawie schematach. Terapeuta wyjaśnia pochodzenie schematów, omawia potrzeby klienta, które nie zostały zaspokojone, oraz ich wpływ na powstanie i utrwalenie schematów.
Terapia schematów kładzie ogromny nacisk na pracę doświadczeniową, w tym na pracę z wyobrażeniami oraz aktywny dialog ze wspomnieniami. W terapii poznawczej wcześniej rzadziej stosowano takie techniki, jednak ostatnio podejście to ewoluowało i również tam zaczęto wykorzystywać pracę z wyobrażeniami, zwłaszcza w pracy z pacjentami z zaburzeniami osobowości.
Relacja terapeutyczna w obu nurtach jest istotnym czynnikiem leczącym. Jednak w terapii schematów relacja między pacjentem a terapeutą jest postrzegana jako relacja pacjent – troskliwy rodzic. Ma ona na celu zapewnienie tzw. powtórnego rodzicielstwa, czyli dostarczenie klientowi tego, czego brakowało mu w dzieciństwie. Dzięki temu klient może nauczyć się nowych, zdrowszych sposobów reagowania na różne sytuacje życiowe.
Terapia schematów a terapia psychodynamiczna
Podejście psychodynamiczne kojarzone jest przede wszystkim z badaniem wspomnień z dzieciństwa, i właśnie w tym obie terapie są do siebie podobne. Terapia schematów bada przeżycia z dzieciństwa i tam poszukuje źródeł naszych problemów, jednak bez „klasycznie analitycznych” podtekstów seksualnych. Panseksualizm analityczny jest terapii schematów obcy. Oba podejścia kładą nacisk na przepracowanie doświadczonych traum oraz wyciągnięcie z nich wniosków, czyli tzw. wgląd w siebie.
Relacja terapeutyczna w obu nurtach ma istotny wpływ na przebieg terapii. Terapeuta w obu przypadkach powinien być szczery i empatyczny. Istnieje jednak zasadnicza różnica – neutralność analityczna w terapii psychodynamicznej znacznie różni się od aktywnego i zaangażowanego stylu pracy terapeuty w terapii schematów.
Jak pomaga terapia schematów?
Terapia pomaga odkryć, jakie „filtry” funkcjonują w Twojej głowie i czy nie utrudniają Ci one życia. Wspólnie z terapeutą uczysz się:
- zauważać momenty, w których działasz „na autopilocie”, powielając stare, niezdrowe wzorce zachowań i myślenia,
- rozumieć, skąd te wzorce się wzięły — często sięgają one doświadczeń z dzieciństwa i utrwalonych schematów,
- stopniowo zmieniać swoje myśli, emocje i reakcje, tak aby życie stawało się łatwiejsze, bardziej satysfakcjonujące i pełne wewnętrznej równowagi.
Można to porównać do naprawiania zepsutego programu w komputerze — tylko że tym komputerem jesteś Ty sam, a terapia pomaga Ci przeprogramować swoje wzorce na takie, które naprawdę wspierają Twoje życie.
Dla kogo jest terapia schematów?
Jeśli masz poczucie, że ciągle wracasz do tych samych problemów, zmagasz się z trudnościami w relacjach lub trudno Ci radzić sobie ze stresem i emocjami – terapia schematów może być dla Ciebie.
Nie trzeba mieć poważnych zaburzeń, aby z niej skorzystać. To przede wszystkim metoda, która pozwala lepiej poznać siebie, zrozumieć swoje wzorce zachowań i zadbać o swoje emocjonalne zdrowie.
źródło : „Terapia schematów” – J.Young, J.Klosko, M. Weishaar
