Jeffrey E. Young, twórca terapii schematów, wyróżnił 18 wczesnodziecięcych schematów, które wpływają na nasze emocje i relacje. Jednym z nich jest schemat Opuszczenia / Niestabilności Więzi. Osoby z tym schematem często mają trudności w budowaniu trwałych więzi – boją się zbliżać do innych z obawy, że zostaną porzucone. To poczucie niepewności może sprawiać, że relacje stają się źródłem stresu zamiast wsparcia.
Czym jest schemat Opuszczenia /Niestabilność Więzi
Osoby ze schematem Opuszczenie / Niestabilność Więzi często czują się przestraszone, zagubione i samotne. Żyją w ciągłym napięciu, stale obawiając się, że ktoś im bliski nagle je opuści. Mogą wierzyć, że bliskie osoby zachorują, odejdą do kogoś innego, wyprowadzą się na drugi koniec miasta lub po prostu przestaną odbierać telefony. Dla osoby z tym schematem takie sytuacje wydają się nieuniknione – oczekuje ich nieustannie, wyobrażając sobie ogrom cierpienia, jakie wywoła rozstanie.
Dlaczego tak myślą? W dużej mierze wynika to z dzieciństwa, w którym brakowało im stabilności i poczucia bezpieczeństwa. Bliskie osoby bywały nieobliczalne, emocjonalnie zdystansowane i często nieobecne. Dziecko pozostawiano samo, nie reagując na jego potrzeby. Zamiast poczucia ochrony i wsparcia, doświadczyło niepewności i lęku, a każde rozstanie odbierało jako dotkliwą stratę.
W dorosłym życiu osoby te mają trudności w tworzeniu trwałych i głębokich relacji. Żyją w wewnętrznym napięciu, stale zamartwiając się, że ktoś je opuści. Uważnie obserwują innych, szukając najmniejszych oznak dezaprobaty, które interpretują jako zapowiedź porzucenia. W ich wyobrażeniach wciąż obecna jest wizja utraty bliskich i związane z tym cierpienie, a prawdziwa stabilność w relacjach pozostaje trudna do osiągnięcia.
Czym charakteryzuje się schemat Opuszczenia /Niestabilność Więzi
Schemat Opuszczenia / Niestabilności Więzi charakteryzuje się przede wszystkim:
- Lękiem przed porzuceniem – stałe obawy, że bliskie osoby odejdą, przestaną interesować się nimi lub je zostawią w trudnej sytuacji.
- Trudnościami w tworzeniu bliskich relacji – unikają zbliżeń lub nadmiernie przywiązują się do innych, próbując zabezpieczyć się przed stratą.
- Nadmierną czujnością wobec innych – uważnie obserwują sygnały, które mogą świadczyć o odrzuceniu, interpretując je często w katastroficzny sposób.
- Poczuciem osamotnienia i zagubienia – nawet w obecności bliskich mogą czuć się samotni i niepewni.
- Powtarzającymi się wyobrażeniami o utracie – w myślach przewidują porzucenie i związany z tym ból, co potęguje stres i napięcie.
czytaj też:
Wczesne nieadaptacyjne schematy
Dzieciństwo osób ze schematem Opuszczenie/Niestabilność Więzi
Dziecko potrzebuje od otoczenia opieki, wsparcia, pocieszenia, pomocy i poczucia względnego spokoju, aby mogło rozwijać się prawidłowo. Niestety dzieciństwo osób ze schematem Opuszczenia / Niestabilność Więzi często nie było taką oazą bezpieczeństwa. Dorośli, którzy powinni zaspokajać potrzeby dziecka, bywali niedojrzali, nieobecni lub nieodpowiedni do tej roli. Często pozostawiali dziecko samo na długie godziny, nie interesując się jego stanem emocjonalnym. W skrajnych przypadkach mogło dochodzić do znęcania się fizycznego i psychicznego, przy jednoczesnym brakowaniu nawet podstawowych potrzeb.
Przykładem może być dziecko dorastające w rodzinie alkoholowej, gdzie zarówno ojciec, jak i matka oddawali się nałogowi. Całymi dniami było skazane na siebie, bez nikogo, kto mógłby wesprzeć je w trudnych chwilach, wysłuchać czy pomóc. W takim życiu brakowało zwykłej miłości, troski i czułości. Nic dziwnego, że osoby te mogły czuć się niekochane, odtrącone i opuszczone – nawet wtedy, gdy fizycznie ktoś był obok.
Kilka scenek z życia, które mogły rzutować na rozwój schematu
- Bawisz się w swoim pokoju. Bawisz się w swoim pokoju i nagle biegniesz do mamy, bo chcesz, żeby pobawiła się z tobą. „Nie teraz, później” – odpowiada. Odchodzisz. Po chwili próbujesz ponownie, ale nadal jest czymś zajęta. Robisz tak jeszcze kilka razy, aż w końcu się poddajesz. „Nie mogę na niej polegać, nic dla niej nie znaczę” – myślisz, czując smutek, samotność i poczucie opuszczenia.
- Stoisz przed szkołą i czekasz na ojca, który miał cię odebrać. Spóźnia się. Wszyscy już pojechali, a ty zostajesz sam na placu. „Czy o mnie zapomniał? Dlaczego znowu mnie zostawił?” – myśli wypełniają cię poczuciem porzucenia i osamotnienia.
- Jednak przyjechał, choć po 20 minutach – odczuwasz ulgę. Masz nadzieję, że pomoże ci z lekcjami – wczoraj obiecał, że znajdzie dziś dla ciebie chwilę. Jednak on mówi, że musi wracać, ma coś ważnego o załatwienia. Zostawia cię przed domem i odjeżdża.
- Szkolne przedstawienie z okazji dnia matki/ojca/dziadka, nie ważne kogo, ale mieli być. Rozglądasz się i ich szukasz. Wszyscy są tylko ich nie ma. „Dlaczego nie przyszli, wiecznie ich nie ma, zawsze coś ważniejszego” – czujesz się samotna i opuszczana , nie możesz na nich polegać.
Style radzenia sobie osób ze schematem Opuszczenia
Terapia schematów wyróżnia trzy nieadaptacyjne style radzenia sobie ze schematami: kompensację , unikanie i podporządkowanie. Poniżej o tym, jak te style kształtują się o osób ze schematem Opuszczenia /Niestabilność Więzi.
Schematem opuszczenia – unikanie
Cierpienie, jakiego doświadczyli po każdym „opuszczeniu”, ostatecznie prowadzi do braku chęci wchodzenia w głębsze relacje z innymi. Coś wewnętrznie ich blokuje i nie pozwala w pełni zaufać drugiej osobie ani się otworzyć. „Każda relacja kiedyś się kończy” – to ich motto. Nie ma nic stałego ani stabilnego. Ludzie odchodzą, porzucają dla kogoś innego, umierają, wyjeżdżają. Jak można więc wejść w coś niepewnego, narażając się na ból opuszczenia?
„Boję się, bo on może mnie zostawić.”
„A jeśli niedługo umrze? Co wtedy zrobię, jeśli będzie dla mnie całym światem?”
Dlatego osoby ze schematem Opuszczenia / Niestabilności Więzi wolą pozostać same, niż ryzykować związek, który i tak – ich zdaniem – niedługo się rozpadnie. Relacje kojarzą im się z porzuceniem i niestabilnością. Wolą unikać kontaktów z innymi, niż narażać się na przyszłe cierpienie.
Unikanie daje im poczucie kontroli nad własnym życiem i zmniejsza lęk, ale w rzeczywistości nie daje tego, czego w głębi serca pragną. A pragną miłości, bezpieczeństwa i stabilności – rzeczy, które mogą zdobyć tylko wtedy, gdy zdecydują się zaryzykować i otworzyć na relacje.
Kompensacja – schemat opuszczenia /niestabilność więzi
Tu dopiero się dzieje – osoby te boją się opuszczenia, a mimo to często same doprowadzają do tego, że inni odchodzą. Starają się kontrolować drugą stronę, nieustannie dzwoniąc lub wysyłając wiadomości z pytaniem: „Gdzie jesteś? Kiedy wrócisz?”. Domagają się stałej obecności. Kiedy ktoś się spóźni lub nie odpowie od razu, często wybuchają gniewem i frustracją.
Kiedy chłopak Ani spóźnia się na spotkanie, z każdą minutą staje się coraz bardziej zdenerwowana. W jej głowie pojawiają się różne myśli – w tym te, że może o niej zapomniał. Gdy w końcu przychodzi, zamiast szczerze powiedzieć, że się martwiła i obawiała o niego, zaczyna na niego wrzeszczeć. Nie mówi o tym, jak naprawdę się czuła, gdy go nie było.
Nie uświadamia sobie, że jej emocje są związane ze schematem Opuszczenia / Niestabilności Więzi. A nawet gdyby przez ułamek sekundy pojawiła się taka myśl, zaraz by jej zaprzeczyła: „Opuszczona? Nie, to jego wina – jest nieodpowiedzialny i niegodny zaufania.” Takie napięcie i nieporozumienie prowadzi do kłótni, a w konsekwencji chłopak odcina się emocjonalnie – np. wychodzi na dłuższego papierosa, by ochłonąć.
Często osoby stosujące kompensację sprawdzają, na ile mogą sobie pozwolić i ile wytrzyma druga strona. Zachowują się agresywnie, bywają uszczypliwe i kąśliwe – w ten sposób testują, czy druga osoba ich nie opuści i nie oddali się od nich. Takie zachowania pojawiają się szczególnie w kontaktach z nowo poznanymi ludźmi, aby od razu „odstraszyć” tych, którzy ich zdaniem nie są warci uwagi.
„Jeżeli ktoś wytrzyma moje wybuchy i nie odejdzie, może jest wart mojego zaufania” – myślą w duchu. Jednak w większości przypadków takie testowanie trwa nieustannie, ponieważ osoby te stale potrzebują zapewnień, że druga strona pozostanie przy nich, nawet jeśli pozna ich prawdziwą naturę.
Podporządkowanie – opuszczenie/niestabilność więzi
Osoby z schematem Opuszczenia żyją tak, jakby ich świat rządził się zasadą, że każdy ostatecznie je opuści. Godzą się z tym, że każda relacja kiedyś się kończy. Będąc w związku, stale oczekują momentu, w którym druga osoba je zostawi, a związek się rozpadnie.
Często wybierają partnerów nieprzewidywalnych i niestabilnych – takich, z którymi z góry wiadomo, że nie zbudują trwałej relacji. Przyciągają ich osoby zimne, wycofane emocjonalnie, które nie angażują się w związek i ostatecznie je porzucają. Schemat zdaje się wręcz popychać ich w stronę takich partnerów.
To potwierdza ich własne przekonania o świecie: „Każdy ostatecznie mnie zostawi, tak było zawsze i tak będzie dalej”. Kolejni ludzie na ich drodze zdają się utwierdzać ich w tej prawdzie. Choć każda porażka w związku powoduje ogromne cierpienie, kolejny związek okazuje się podobny – partner niezaangażowany, szukający głównie rozrywki zamiast trwałej więzi, potwierdzając ich lęki i wątpliwości.
Typowe zachowania osób ze schematem
Osoby ze schematem Opuszczenia często wykazują nadmierną zależność emocjonalną od bliskich. Ich poczucie bezpieczeństwa w dużej mierze opiera się na obecności innych, dlatego stale potrzebują bliskości, uwagi i zapewnień, że nie zostaną same.
W relacjach z innymi pojawia się potrzeba kontroli i „testowania” lojalności partnera. Mogą stale pytać, gdzie jest druga osoba, sprawdzać, czy pamięta o nich, wysyłać wiadomości i oczekiwać natychmiastowej reakcji. To sposób, w jaki próbują upewnić się, że nie zostaną porzuceni.
W sytuacjach zagrożenia utraty relacji reagują przesadnym gniewem, smutkiem lub desperacją. Każda drobna oznaka dystansu ze strony bliskiej osoby może wywołać u nich silną emocjonalną reakcję, która nie zawsze odpowiada realnemu zagrożeniu.
Takie zachowania często paradoksalnie utrudniają tworzenie trwałych i stabilnych relacji – zamiast zapewnienia bezpieczeństwa, mogą zniechęcać partnerów i potwierdzać ich wewnętrzne przekonanie, że każdy prędzej czy później odejdzie.
Emocje towarzyszące
Osoby ze schematem Opuszczenia / Niestabilności Więzi doświadczają silnych emocji związanych z zagrożeniem utraty bliskiej osoby. Przede wszystkim towarzyszy im lęk, niepokój i wręcz panika, gdy czują, że ktoś ważny dla nich może je opuścić. Nawet drobne opóźnienie, brak odpowiedzi na wiadomość czy dystans partnera mogą wywołać intensywny niepokój i poczucie zagrożenia.
Obok lęku pojawia się smutek, poczucie pustki i osamotnienia. Doświadczają emocjonalnego bólu, który często przypomina dawne przeżycia z dzieciństwa – momenty, gdy nie mogli liczyć na wsparcie dorosłych i czuli się pozostawieni sami sobie.
Czasami pojawia się też złość lub frustracja wobec osób, które „odchodzą” – reakcja ta wynika z poczucia bezsilności i niemożności kontrolowania sytuacji. Złość może przybierać formę wybuchów gniewu, oskarżeń lub prób wymuszenia uwagi i bliskości.
Te emocje są silne, głębokie i często prowadzą do powtarzających się trudności w relacjach, ponieważ osoby z tym schematem reagują impulsywnie i nadmiernie na każde, nawet pozornie drobne, zagrożenie utraty bliskich.
Schemat Opuszczenia / Niestabilność Więzi – powiązane tryby
Osoby ze schematem Opuszczenia / Niestabilności Więzi często funkcjonują w kilku charakterystycznych trybach.
Zranione dziecko – to tryb, w którym pojawia się głębokie poczucie opuszczenia, samotności i bezradności. Osoba czuje się bezbronna wobec możliwości utraty bliskich, co często prowadzi do emocjonalnego cierpienia i zamknięcia w sobie.
Uległy / podporządkowany – w tym trybie dominują nadmierna zależność od innych i podporządkowanie się ich oczekiwaniom. Osoba stara się za wszelką cenę utrzymać relację, nawet kosztem własnych potrzeb i granic, aby uniknąć odrzucenia.
Nadmiernie kompensujący – tutaj widoczne są przesadne działania mające na celu zdobycie miłości i akceptacji. Osoba może nieustannie zabiegać o uwagę partnera, udowadniać swoją wartość w relacji lub nadmiernie kontrolować zachowania innych, próbując w ten sposób zyskać poczucie bezpieczeństwa i stabilności.
Te tryby wzajemnie się przenikają i utrwalają schemat, sprawiając, że osoby dotknięte lękiem przed opuszczeniem często powtarzają te same wzorce w różnych relacjach.
Co może aktywować schemat opuszczenia ?
Kiedy obecne sytuacje w jakiś sposób przypominają te z dzieciństwa lub okresu dojrzewania, kiedy powstawał schemat, schemat zostaje aktywowany. Wówczas odczuwamy nagły napływ bardzo intensywnych emocji. W jednej chwili możemy poczuć smutek, złość lub lęk, często nie zdając sobie sprawy, że mają one związek z doświadczeniami z przeszłości.
Na przykład: znajomi z pracy poszli na piwo, nie zapraszając cię – czujesz złość i myślisz: „Jak mogli mnie zostawić?” – pojawia się poczucie opuszczenia, zapomnienia, a nawet niższości wobec reszty. Oczywiście nie każda sytuacja musi być wywołana schematem – czasem po prostu chodzi o zwykłe niedopatrzenie innych. Jeśli jednak reagujesz w ten sposób wielokrotnie, warto spojrzeć w przeszłość – może w dzieciństwie inne dzieci nie zapraszały cię do wspólnych zabaw, a rodzice wyjeżdżali, zostawiając cię samego?
Inne sytuacje, które mogą aktywować schemat, to na przykład:
- dziecko wyjeżdża na studia, a ty czujesz niepokój i osamotnienie,
- ktoś bliski nie odpisuje na twoje wiadomości, wywołując poczucie opuszczenia i niezrozumienia,
- organizujesz imprezę, a część gości nie przychodzi – mimo że wiesz, że np. mają grypę, odczuwasz dziwne, trudne do nazwania emocje,
- mąż spóźnia się z pracy – realnie przyczyn może być wiele, np. korek czy dodatkowe godziny w pracy, a mimo to pojawia się niepokój i poczucie opuszczenia,
- przyjaciółka wyjeżdża na pół roku za granicę w poszukiwaniu pracy – wówczas odczuwasz lęk, że już jej nie zobaczysz.
Każda relacja w życiu kiedyś się kończy – tak było w przeszłości i tak będzie w przyszłości. Te myśli często pojawiają się automatycznie i potęgują uczucia związane ze schematem opuszczenia.
Radzenie sobie ze schematem opuszczenia
Schemat opuszczenia może znacząco wpływać na nasze relacje i codzienne życie, ale istnieją sposoby, by nad nim pracować i stopniowo zmniejszać jego wpływ. Przede wszystkim warto nauczyć się rozpoznawać sytuacje, które aktywują schemat – momenty, w których pojawia się lęk, poczucie osamotnienia czy frustracja. Świadomość własnych reakcji jest pierwszym krokiem do zmiany.
Kolejnym ważnym aspektem jest praca nad emocjami – akceptowanie ich, a nie tłumienie. Można uczyć się nazywać swoje uczucia, rozumieć, skąd się biorą, a następnie wybierać konstruktywne sposoby reagowania, zamiast działać impulsywnie.
Warto też budować stopniowo poczucie bezpieczeństwa w relacjach. Można zaczynać od małych kroków – otwartego komunikowania potrzeb, proszenia o wsparcie i ćwiczenia cierpliwości wobec siebie i innych. Często pomocne jest wsparcie terapeuty, który pomoże zrozumieć korzenie schematu i nauczy strategii radzenia sobie w trudnych sytuacjach.
Praca nad schematem opuszczenia to proces, który wymaga czasu, cierpliwości i empatii wobec siebie. Każdy krok w kierunku większej świadomości i kontroli nad emocjami przybliża do stabilnych, zdrowych i satysfakcjonujących relacji.
