Każdy z nas nosi w sobie różne schematy – czyli głęboko zakorzenione wzorce myślenia i odczuwania, które wpływają na nasze zachowanie. Jednym z nich jest schemat roszczeniowości / wielkościowości. Brzmi dość poważnie, ale w praktyce oznacza pewien styl patrzenia na siebie i świat, w którym własne potrzeby, przekonania czy prawa są stawiane wyżej niż u innych ludzi.
Czym jest schemat roszczeniowości?
Schemat roszczeniowości to sposób myślenia i odczuwania, w którym ktoś uważa, że jego potrzeby, prawa i pragnienia są ważniejsze niż innych. Osoba z tym schematem często oczekuje wyjątkowego traktowania. Trudno jej zaakceptować ograniczenia czy granice narzucone przez innych, a krytykę lub sprzeciw odbiera jako niesprawiedliwość.
Ten schemat może też przejawiać się w trudności akceptowania ograniczeń. Gdy ktoś stawia granice, osoba z roszczeniowością może reagować złością, frustracją, a czasem poczuciem krzywdy. Często pojawia się też poczucie wyższości wobec innych lub lekceważenie ich potrzeb i uczuć.
Charakterystyczne cechy schematu roszczeniowości / wielkościowości:
- poczucie, że własne prawa są ważniejsze od praw innych,
- oczekiwanie specjalnego traktowania lub przywilejów,
- trudność w respektowaniu granic i norm społecznych,
- odbieranie sprzeciwu lub krytyki jako ataku.
Typowe zachowania osób z schematem roszczeniowości
Osoba z silnym schematem roszczeniowości często przejawia zachowania, które wynikają z przekonania, że jej potrzeby i prawa są ważniejsze niż innych. Poniżej kilka typowych przykładów:
- Domaganie się uwagi i specjalnych przywilejów – Takie osoby oczekują, że inni będą je wyróżniać lub traktować w sposób wyjątkowy. Mogą reagować frustracją, jeśli nie otrzymają „swojej porcji uwagi” – w pracy, w relacjach czy w grupie znajomych.
- Trudność w znoszeniu frustracji – Kiedy coś nie idzie po ich myśli, łatwo wpadają w irytację lub poczucie krzywdy. Mogą mieć problem z akceptacją ograniczeń, opóźnień czy sprzeciwu ze strony innych.
- Bagatelizowanie potrzeb i granic innych – Schemat roszczeniowości sprawia, że ciężko im zauważyć, wysłuchać lub uszanować oczekiwania innych. Często własne pragnienia stawiają ponad tym, co ważne dla partnerów, współpracowników czy przyjaciół.
- Skłonność do konfliktów interpersonalnych – Trudność w kompromisie i oczekiwanie specjalnego traktowania może prowadzić do napięć w relacjach. Osoba z tym schematem łatwo odbiera sprzeciw jako atak, co zwiększa ryzyko kłótni i frustracji po obu stronach.
- Dążenie do władzy, dominacji lub imponowania innym – Czasami zachowania roszczeniowe przybierają formę potrzeby kontroli lub pokazywania swojej przewagi. To może objawiać się w pracy, w grupie rówieśniczej lub w relacjach bliskich – próba bycia „najważniejszym” i uzyskania uznania od innych.
Wielkościowość jako maska – co kryje się pod pewnością siebie
Często wielkościowość pełni funkcję ochronną – ukrywa wrażliwą część siebie, która boi się odrzucenia, poczucia gorszości czy wstydu. To trochę tak, jakby na zewnątrz nosić zbroję pewności siebie, a w środku ukrywać lękliwe, niepewne „ja”.
Pod tą „zbroją pewności siebie” kryje się często lęk, poczucie bycia niewystarczającym, wstyd czy obawa przed odrzuceniem. Osoba z tym schematem może na pierwszy rzut oka wydawać się pewna siebie, dominująca lub wymagająca, ale w głębi czuje się niepewna i krucha.
Ten mechanizm działa jak tarcza – pozwala przetrwać trudne emocje i chroni przed zranieniem, ale równocześnie utrudnia autentyczny kontakt z innymi. Wielkościowość może prowadzić do poczucia izolacji, ponieważ inni często odbierają ją jako arogancję, a nie sygnał wewnętrznej wrażliwości. Zrozumienie, że „wielkość” jest maską ochronną, pozwala zacząć pracować nad otwartością, empatią i większą autentycznością w relacjach.
Czytaj też:
Na czym polega terapia schematów
Przykłady z życia
W pracy – Wyobraźmy sobie osobę, która zawsze oczekuje, że jej pomysły zostaną przyjęte bez dyskusji. Gdy ktoś zgłasza inną propozycję, odbiera to jako brak szacunku. Może wtedy reagować gniewem albo urażoną dumą, zamiast potraktować to jako wymianę zdań.
W relacjach – Partner z tym schematem może mieć poczucie, że jego potrzeby są ważniejsze. „Skoro jestem zmęczony, to naturalne, że odpoczywam, a ty zajmij się resztą”. Gdy druga strona próbuje wyznaczać granice, on odczuwa to jako ograniczanie wolności albo „atak”.
W codzienności – Kolejka w sklepie, a ktoś wchodzi bez pytania, bo „przecież mam tylko jedną rzecz i spieszy mi się bardziej niż innym”. W tym momencie zasady i prawa innych osób stają się mniej ważne niż jego własna sytuacja.
Jak powstaje schemat roszczeniowości?
Schemat roszczeniowości często rozwija się w dzieciństwie pod wpływem różnych doświadczeń i wzorców wychowawczych:
- Doświadczenia traumy lub deprywacji emocjonalnej – u niektórych osób roszczeniowość rozwija się jako mechanizm obronny, kompensujący wcześniejsze braki, odrzucenie lub poczucie niesprawiedliwości.
- Nadmiernie pobłażliwe wychowanie – dzieci, które nie miały ustalonych granic i były traktowane jako wyjątkowe, mogą przejąć przekonanie, że wszystko im się należy.
- Modelowanie przez rodziców – jeśli opiekunowie wykazywali postawę roszczeniową, dziecko mogło naśladować taki sposób myślenia i działania.
- Brak konsekwencji za zachowania – jeśli dziecko nie ponosiło konsekwencji swoich działań, mogło nauczyć się, że zasady go nie dotyczą.
Czasami schemat powstaje jako reakcja obronna. Gdy dziecko czuło się gorsze, odrzucone lub niewystarczające, budowało poczucie „wielkości”, by ukryć wewnętrzny ból i wzmocnić własną wartość. W innych przypadkach dziecko było „oczkiem w głowie” rodziców i otrzymywało przekaz: „jesteś wyjątkowe, zasługujesz na więcej”, co także sprzyja rozwojowi tego schematu.
W efekcie powstaje wzorzec, w którym potrzeby i prawa własne stawiane są ponad innymi, a respektowanie granic czy zasad bywa trudne.
Konsekwencje schematu roszczeniowości
Osoby z silnym schematem roszczeniowości często doświadczają różnych trudności w życiu osobistym i zawodowym. Poniżej najczęstsze konsekwencje:
- Oczekiwanie specjalnego traktowania – Osoba może frustrować się, gdy nie dostaje tego, czego chce, co prowadzi do poczucia krzywdy i złości.
- Przekraczanie granic innych – Trudności w respektowaniu potrzeb bliskich mogą powodować napięcia w relacjach, a czasem nawet izolację społeczną.
- Problemy w pracy – Brak cierpliwości, trudność w akceptowaniu zasad czy hierarchii oraz skłonność do omijania reguł może prowadzić do konfliktów z przełożonymi i współpracownikami.
- Frustracja i rozczarowanie – Świat nie zawsze spełnia oczekiwania osoby z tym schematem. Często odczuwa złość, poczucie niesprawiedliwości i rozczarowanie, co może wpływać na ogólne poczucie satysfakcji z życia.
Warto pamiętać, że wiele z tych konsekwencji wynika z wewnętrznego lęku i potrzeby ochrony siebie. Zrozumienie schematu to pierwszy krok do zmiany i budowania zdrowszych relacji z innymi.
Emocje i wewnętrzne doświadczenia osób z schematem roszczeniowości
Osoby z silnym schematem roszczeniowości doświadczają specyficznych emocji, które często wpływają na ich zachowanie w relacjach i codziennym życiu:
- Złość i frustracja – pojawiają się, gdy inni stawiają granice lub nie spełniają oczekiwań. Brak kontroli nad sytuacją może wywoływać silne poczucie krzywdy.
- Pogarda wobec osób postrzeganych jako „słabsze” – schemat roszczeniowości może powodować poczucie wyższości i brak empatii wobec innych.
- Ukryty wstyd lub lęk – pod wielkościowością często kryje się wrażliwa, niepewna część siebie. Wielkościowość i roszczeniowość stają się wtedy mechanizmem obronnym, maskującym te trudne uczucia.
Rozpoznanie tych emocji jest ważnym krokiem do większej samoświadomości i nauki zdrowszego reagowania w relacjach.
Czytaj też:
Zaburzenia lękowe – podział, objawy i leczenie
Powiązane tryby schematu roszczeniowości
Schemat roszczeniowości często współwystępuje z różnymi trybami osobowości, które wpływają na sposób myślenia, odczuwania i zachowania:
- Nadmiernie kompensujący – pokazuje swoją „wielkość”, pewność siebie i dominację, aby ukryć poczucie słabości lub wewnętrzny lęk.
- Rozzłoszczone dziecko – reaguje gniewem i frustracją, gdy jego potrzeby nie są spełnione lub napotyka ograniczenia.
- Unikający obrońca – czasami odcina się emocjonalnie lub wycofuje, gdy poczuje zagrożenie dla swojego wizerunku lub poczucia wyjątkowości.
- Zdrowy dorosły (osłabiony) – ma trudność w empatycznym patrzeniu na innych i w budowaniu równych relacji, choć w pełni zdrowy dorosły może częściowo hamować schemat i funkcjonować bardziej adaptacyjnie.
Rozpoznanie tych trybów pomaga zrozumieć mechanizmy kryjące się za roszczeniowością i jest pierwszym krokiem do pracy nad bardziej świadomym i zdrowszym funkcjonowaniem w relacjach.
Jak pracować nad schematem roszczeniowości?
Najważniejszym krokiem w pracy ze schematem roszczeniowości jest jego zauważenie. Kiedy zaczynamy dostrzegać, że często uważamy się za „ważniejszych”, możemy świadomie reagować inaczej i rozwijać nowe, bardziej adaptacyjne wzorce zachowania.
Praktyczne sposoby pracy nad schematem:
- Refleksja nad własnymi oczekiwaniami – Zastanów się, czy Twoje oczekiwania wobec innych są realistyczne i czy nie stawiasz ich ponad potrzebami innych.
- Rozwijanie empatii – Próbuj spojrzeć na sytuację oczami drugiej osoby. To pomaga zrozumieć potrzeby innych i zmniejsza skłonność do roszczeniowości.
- Ćwiczenie wdzięczności – Docenianie tego, co już masz, zmniejsza poczucie niezadowolenia i potrzebę ciągłego „więcej dla mnie”.
- Przyjmowanie odpowiedzialności – Uznaj, że na Twój sukces i dobrostan wpływają własne działania, a nie tylko okoliczności zewnętrzne.
- Praca z terapeutą (terapia schematów) – Profesjonalna pomoc pozwala głębiej przeanalizować przekonania i stopniowo je zmieniać, a także kontaktować się z wrażliwą częścią siebie ukrytą pod „wielkością”.
- Ćwiczenie tolerancji na frustrację – Ucz się akceptować ograniczenia i zasady, zamiast reagować złością, gdy coś nie idzie po Twojej myśli.
Świadomość schematu roszczeniowości to pierwszy krok do zmiany. Zrozumienie własnych mechanizmów pozwala na budowanie zdrowszych relacji, w których potrzeby wszystkich są respektowane. Praca nad empatią, pokorą i odpowiedzialnością otwiera drogę do autentycznej bliskości i satysfakcji z życia – pokazuje, że prawdziwa siła nie polega na dominacji, lecz na umiejętności kochać i współistnieć z innymi w równowadze.
